Chào bạn!      
Văn hoá 
Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền.
Gốc của lễ hội là tính thiêng liêng và bản chất tốt đẹp
06:40:00 11/03/2013
Sau khi đăng loạt bài “Để lễ hội truyền thống hài hòa trong hiện đại”, Báo CAND đã nhận được phản hồi của nhiều độc giả. Cuộc trao đổi sau đây với nhà nghiên cứu văn hóa Trần Lâm Biền sẽ cung cấp thêm cho độc giả cách nhìn về lễ hội cũng như sự cần thiết trong các ứng xử với lễ hội trong bối cảnh hiện nay.

Phóng viên (PV): Việc tổ chức lễ hội hiện nay được ví “trăm hoa đua nở”, thế mà lại có nghịch lý là rất ít người hiểu đúng về lễ hội. Theo ông, nên hiểu lễ hội là gì?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Việc tuyên truyền về ý nghĩa lễ hội hiện nay vẫn chưa được coi trọng. Những người làm chính sách về lễ hội hình như chưa quan tâm đến vấn này, họ chỉ quản lý để lễ hội thực hiện suôn sẻ, kết thúc lễ hội êm ả, thế là thành công rồi. Hiện nay, cái cần thiết đối với lễ hội ít nhất phải có: Hiểu biết lễ hội truyền thống là gì? Cương quyết thực hiện những ứng xử đối với lễ hội. Ứng xử có nghĩa là chấn chỉnh những tiêu cực trong lễ hội.

Hiện nay, người ta thường phân định “lễ” và “hội” là 2 phạm trù khác nhau. Nhiều người hiểu, “hội” là tổ chức vui chơi. Nhưng nghĩa cực kỳ đơn giản, “hội” là sự tập hợp. Lễ hội là sự tập hợp của một cộng đồng người nhất định để thực hiện những điều về “lễ”. Người ta nhầm lẫn “lễ” là cúng bái. Nhưng “lễ” có nghĩa lớn lao hơn nhiều. Triều đại phong kiến xưa, bộ Lễ gồm: ngoại giao, văn hóa..., rất rộng. “Lễ” là ứng xử với nhau sao cho có lễ.

PV: Vậy thì thưa ông, những mối ứng xử nào phải có trong lễ hội truyền thống?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Có 4 mối ứng xử cần phải có trong lễ hội truyền thống. Một là, mối ứng xử gắn với thần linh. Thần linh là gì? Trong bia ở chùa Bối Khê ghi: “Anh trí của đất trời là sông núi. Anh trí của sông núi là thần linh”. Thần linh tạo mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Với người Việt, thần linh đầy yếu tố tích cực. Thông qua thần linh, người ta cầu hạnh phúc, an lành. Thần linh là công cụ tinh thần để con người tồn tại, tạo ra sự cân bằng cho con người trong đời sống thực tế. Trong ứng xử với thần linh với ý nghĩa ghi trong tấm bia nêu trên, thần linh là Chân – Thiện – Mỹ để người ta hướng tới.

Khi hướng tới Chân – Thiện – Mỹ, đồng nghĩa với hướng tới hạnh phúc thì phải có hành động. Nhưng họ không tìm thấy thần linh ở xung quanh, ở dưới đất nên đặt thần linh lên cao nhất và họ tìm cách tiếp cận. Họ sử dụng hương nến có khói. Khói bay lên chuyển tải cầu mong muốn của con người – cầu thông linh. Đây là hình thức cúng bái. Cúng bái hay cúng lễ chỉ là một thuộc tính trong mối quan hệ với thần linh, để thông qua thần linh con người cầu viện mong ước. Cúng bái không phải bao trùm lên mọi cái gọi là “lễ”.

Mối quan hệ ứng xử thứ hai trong lễ hội nên được nhìn nhận từ việc chia ruộng đất từ thời xa xưa. Ruộng chia cho các đinh. Tiểu nông kéo con người ra, không đối lập nhưng lấy quyền lợi cá nhân làm trọng. Lễ hội giúp người Việt rời bỏ tính vị kỷ, hướng tới tính cộng đồng. Lễ hội là cái để người Việt quan tâm đến làng xã, cộng đồng, tạo nên sự gắn bó, đoàn kết cộng đồng làng xã. Tạo nên tập thể vững chắc để bảo vệ làng xã.

Mối ứng xử thứ ba trong lễ hội là mối ứng xử với dòng tộc, họ hàng. Đến lễ hội, người ta bỏ qua cái tiểu gia đình để hướng tới đại gia đình. Từ đó, nhìn trật tự xã hội lớn hơn, đấy chính là quốc gia, dân tộc. Và mối ứng xử thứ tư trong lễ hội là ứng xử với chính mình. Lễ hội kéo con người ra khỏi cái cá nhân chủ nghĩa để nhập về với cộng đồng. Trong lễ hội, con người xả thân để khẳng định chỗ đứng của mình, thế mới có câu “ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng”.

Gốc gác cuối cùng của lễ hội là tinh thần yêu nước. Không có ý thức cộng đồng, không thể yêu nước được. Lễ hội ở Việt Nam góp phần duy trì tinh thần yêu nước.

PV: Thời gian gần đây, những “hạt sạn” trong lễ hội quả thật là đáng buồn...

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Lễ hội bị tàn phai vì nhận thức méo mó. Có những người phân định, “lễ” và “hội” là hai phạm trù khác nhau. Nên tăng cường “hội” mà giảm “lễ”. Theo tôi, giảm “lễ” là giảm đạo đức. Nhìn “hội” không phải là tập hợp mà là trò chơi, trò diễn là không đúng. Mọi trò chơi trong lễ hội cổ truyền đều thuộc về tâm linh. Ví dụ như chọi trâu. Chọi trâu gắn với thủy triều. Người ta làm lễ hội để nhắc thần mặt trời, thần biển bảo vệ bình yên cho mỗi lần ra khơi. Thế mà bây giờ, chọi trâu lại là một trò chơi, tính thắng thua thể hiện rất rõ. Bởi vậy, người ta nhìn nhận lễ hội ở hình thức đơn giản, gắn với thắng thua đời thường, không nhìn thấy ước vọng mênh mông mang tầm trời đất. Lễ hội bị tàn phá bởi thế.

PV: Theo ông, tại sao lễ hội lại bị tàn phai...

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Tinh thần lễ hội chưa được đẩy lên cao, chưa được tuyên truyền đầy đủ. Kinh tế thị trường khiến ước vọng cá nhân trở nên mạnh mẽ, người ta đi làm công đức hơn là nhân đức. Vì đi làm công đức là khoán với thần linh. Cá nhân đi lễ cho cá nhân họ, cho gia đình họ… Còn những điều cần cho cộng đồng chỉ mang tính hình thức. Những tiêu cực như “tốt lễ dễ kêu” làm tàn phai uy linh của thần linh, ví dụ như làm mâm cao cỗ đầy, chen lấn, dẫm đạp lên nhau để đặt lễ… Không ai dạy họ khi đến với thần linh phải như thế nào nên tùy theo chiều hướng nhận thức của từng người. Thế mới có chuyện, người ta đến với thần linh mà còn thuê khấn hộ. Thành tâm đi lễ không bài bản mới gần gũi với thần linh. Khi đi vào bài bản là sự thấp kém của nhận thức.

PV: Hiện nay, không ít kẻ lợi dụng lễ hội, tín ngưỡng để kiếm tiền, ông nhìn nhận vấn đề  này như thế nào?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Đúng là có những kẻ lợi dụng tôn giáo để kiếm sống. Đấy là kẻ thù của tiến bộ. Nhiều khi họ tỏ ra ủng hộ chính sách Nhà nước nhưng thực chất, họ là người duy trì mê tín dị đoan, kiếm tiền cho cá nhân, thúc đẩy mê tín dị đoan. Các hành vi như đặt hòm công đức, khấn thuê, quay vòng lễ, đốt vàng mã vô tội vạ… là biểu hiện của việc này.

PV: Hiện tại, cơ quan quản lý văn hóa đang tiến hành việc quy hoạch lại lễ hội, ông nhìn nhận việc làm này như thế nào?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Hiện nay, đã xuất hiện tình trạng nhiều tiêu cực phát sinh trong lễ hội. Trả lễ hội lại cho dân gian hay quản lý Nhà nước? Nếu để tự phát, sẽ trượt dài trên sự sai lầm dẫn đến nhiều tiêu cực không kiểm soát nổi. Quản lý Nhà nước để chống lại tiêu cực này nhưng đòi hỏi người quản lý phải hiểu biết về lễ hội, ý nghĩa sâu xa trong sinh hoạt quần chúng. Việc chấn chỉnh lại lễ hội đền Trần, đưa về tính thiêng liêng gốc và bản chất tốt đẹp là thí điểm để tìm con đường vừa thích hợp với truyền thống với phù hợp với hiện đại.

PV: Cám ơn nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền về cuộc trao đổi thú vị này


Cao Hồng - Việt Hà (thực hiện)

Ý kiến của bạn
Tên của bạn:  
Email:
Tiêu đề:  
Tắt bộ gõ Tự động Telex VNI VIQR
 

Xem tiếp 
Các bài mới:
     Dân ca ví dặm Nghệ Tĩnh được UNESCO xem xét vinh danh (26/11)
     Tiếp nhận mỏ neo gỗ “khủng” (25/11)
     Triển lãm ảnh nghệ thuật toàn quốc (25/11)
     Chưa có bộ mẫu chuẩn (25/11)
     Hợp tác với nước ngoài: Con đường để phát triển điện ảnh Việt (25/11)
     Lịch phát sóng ANTV ngày 25/11/2014 (24/11)
     Thi vẽ tranh “hành động vì Động vật hoang dã” (24/11)
Các bài đã đăng:
     Tôn vinh truyền thống hào hùng của lực lượng Công an nhân dân (11/03)
     Bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử Dinh Độc Lập, Hội trường Thống Nhất (11/03)
     Lịch phát sóng ANTV ngày 11/3/2013 (10/03)
     Tản mạn... cá lươn (10/03)
     Nâng niu quá khứ, nhắc gợi truyền thống hào hùng (10/03)
     Ra mắt “Quỹ nhà văn Lê Lựu” (10/03)
     Phân cấp trách nhiệm, bổ sung chế tài quản lý hoạt động lễ hội (10/03)



 

TIÊU ĐIỂM
Triển lãm “Trưng bày tượng gỗ dân gian toàn tỉnh 2014”
Ngày 19/11, tỉnh Kon Tum tổ chức Lễ khai mạc triển lãm “Trưng bày tượng gỗ dân gian toàn tỉnh năm 2014”. Đây là hoạt động hướng tới chào mừng kỷ niệm Ngày Di sản Việt Nam (23/11); và động viên, khuyến khích phát triển nghệ nhân trên địa bàn tham gia sáng tạo, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Triển lãm “Trưng bày tượng gỗ dân gian toàn tỉnh 2014”
Lễ khai trương Phát hành lịch Công an nhân dân năm 2015
Ngày 10/11, Nhà Xuất bản (NXB) Công an nhân dân (CAND) trang trọng tổ chức Lễ khai trương Phát hành lịch CAND năm Ất Mùi 2015 tại trụ sở chính, 92 Nguyễn Du, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội và trụ sở Chi nhánh phía Nam 283 Điện Biên Phủ, quận 3, TP Hồ Chí Minh. Đại diện lãnh đạo các đơn vị chức năng trong và ngoài lực lượng CAND, cùng nhiều khách hàng thân thiết đã tới tham dự buổi Lễ.
Lễ khai trương Phát hành lịch Công an nhân dân năm 2015
‘3 - 1 = Mấy?’: Bí mật quanh ‘đứa trẻ không chịu lớn’
Câu chuyện nhuốm màu sắc liêu trai với sự xuất hiện tưởng như tình cờ của một câu bé bí ẩn. Liệu cậu bé có trả lời được câu hỏi “3 trừ 1 bằng mấy?”.
‘3 - 1 = Mấy?’: Bí mật quanh ‘đứa trẻ không chịu lớn’
Biểu tượng đẹp về người Việt Nam nơi đất khách
“Thư phương xa” của đạo diễn Ela Their được chiếu trong đêm khai mạc Liên hoan phim (LHP) Israel 2014 tại Hà Nội tối 1/11, đã không phụ sự trông đợi của công chúng về cơ hội được khám phá nhiều hơn môn nghệ thuật thứ bảy của Israel, trong bối cảnh điện ảnh Isarael còn khá xa lạ với đa số khán giả Việt Nam. Những xúc cảm đặc biệt mà câu chuyện phim đã để lại, đặc biệt là từ nhân vật chính là người Việt Nam, đã như một nhịp cầu kết nối yêu thương giữa con người một cách không biên giới.
Biểu tượng đẹp về người Việt Nam nơi đất khách
Dàn nghệ sĩ cải lương nổi tiếng trong liveshow "Chung một vòng tay"
Sau chương trình riêng đầu tiên được tổ chức tại Nhà văn hóa Sinh viên TP HCM, nghệ sĩ trẻ Khắc Huy đang ráo riết tập luyện, chuẩn bị cho liveshow thứ 2 vào tối ngày 9/11 tại sân khấu phòng trà Nam Quang, TP HCM.
Dàn nghệ sĩ cải lương nổi tiếng trong liveshow "Chung một vòng tay"
Cuộc thi trên truyền hình đầu tiên dành cho người yêu nhạc Bolero
Do Đài truyền hình Vĩnh Long phối hợp cùng Công ty Truyền thông Khang tổ chức, Solo cùng Bolero là chương trình truyền hình thực tế có format hoàn toàn Việt Nam và cũng là cuộc thi ca hát trên truyền hình đầu tiên dành cho khán giả yêu thích thể loại nhạc bolero.
Cuộc thi trên truyền hình đầu tiên dành cho người yêu nhạc Bolero
Truyện tranh “Long thần tướng” tái xuất sau 10 năm
Sáng 1/11, tại Trung tâm văn hóa Pháp (24 Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội), đông đảo bạn đọc đã đến dự buổi ra mắt tập 1 bộ truyện tranh lịch sử “Long thần tướng”. “Long Thần tướng” lấy bối cảnh nước Đại Việt giai đoạn 1282-1284, ngay trước khi diễn ra cuộc kháng chiến của quân dân nhà Trần chống giặc Nguyên Mông lần thứ hai xâm lược nước ta; thể hiện khí phách hào hùng và truyền thống Đông A.
Truyện tranh “Long thần tướng” tái xuất sau 10 năm
Không nhẹ tay với mạng xã hội làm băng hoại thuần phong mỹ tục
Đó là khẳng định của ông Hoàng Vĩnh Bảo, Cục trưởng Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử, Bộ Thông tin và Truyền Thông (TT&TT) khi trao đổi với PV Báo CAND xung quanh việc cơ quan chức năng mạnh tay “làm sạch” môi trường mạng, đặc biệt là lần đầu tiên một mạng xã hội thuần Việt bị tước giấy phép vĩnh viễn, nhiều trang tin điện tử bị phạt hành chính hàng trăm triệu đồng, gây xôn xao dư luận những ngày qua.
Không nhẹ tay với mạng xã hội làm băng hoại thuần phong mỹ tục
Ngoại hình linh vật truyền thống Việt Nam hoàn toàn khác biệt
Qui định của Bộ VHTT&DL về việc “không sử dụng biểu tượng, sản phẩm, linh vật không phù hợp với thuần phong, mỹ tục người Việt Nam” đã nhanh chóng nhận được sự đồng tình của đông đảo người dân, các nhà nghiên cứu. Bởi đây là sự xác lập văn hóa dân tộc cần thiết ngay trên chính đất nước mình. Sau gần 3 tháng triển khai, việc thực hiện qui định ra sao, là nội dung cuộc trao đổi của PV Báo CAND với Ths. họa sĩ Đoàn Thị Thu Hương (HS. ĐTTH), Phó Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (MTNATL) – nơi trực tiếp chỉ đạo thực hiện qui định trên:
Ngoại hình linh vật truyền thống Việt Nam hoàn toàn khác biệt
Không chỉ là tiếng cười giải trí
Lần đầu tiên, một chương trình hài kịch mang tên “Xóm hóng” do Nhà hát Tuổi trẻ (NHTT) thực hiện, sẽ được truyền hình trực tiếp vào giờ vàng tối thứ 6 hằng tuần, bắt đầu từ 2/1/2015. Với những kịch bản hay sẽ được chọn lọc, lại quy tụ các danh hài phía Bắc, ngay lập tức, đã có 3 đài truyền hình đề nghị hợp tác với NHTT. Điều này đã được NSƯT Chí Trung, Phó Giám đốc NHTT cho biết tại buổi ra mắt chương trình ngày 28/10.
Không chỉ là tiếng cười giải trí
Tìm giải pháp bảo tồn di sản Quần thể di tích Cố đô Huế
Quần thể di tích Cố đô Huế có 29 điểm di tích nằm rải rác trên địa bàn TP Huế và 3 huyện, thị xã của tỉnh Thừa Thiên - Huế với gần 500 hạng mục công trình chủ yếu làm từ gỗ. Những năm qua, Nhà nước và địa phương đã chi hàng ngàn tỷ đồng để quy hoạch tổng thể, bảo tồn giá trị văn hóa – lịch sử của những di tích này. Tuy nhiên, đến nay, vì nhiều lý do khác nhau nên không ít di tích đã và đang xuống cấp, hư hại...
Tìm giải pháp bảo tồn di sản Quần thể di tích Cố đô Huế
Ra mắt chương trình truyền hình thực tế “Bố ơi! Mình đi đâu thế?”
Chiều 24/10, Đài Truyền hình Việt Nam đã họp báo, giới thiệu chương trình truyền hình thực tế “Bố ơi! Mình đi đâu thế?” sẽ phát sóng bắt đầu từ 1/11/2014, vào 12h thứ Bảy hàng tuần trên kênh VTV3.
Ra mắt chương trình truyền hình thực tế “Bố ơi! Mình đi đâu thế?”
Những lỗ hổng trong quản lý xuất bản và thư viện
Cục Xuất bản, in và phát hành vừa đề nghị Vụ Thư viện (Bộ VH-TT&DL) chỉ đạo hệ thống thư viện trên toàn quốc kiểm tra, rà soát, không lưu trữ, không luân chuyển, không phục vụ bạn đọc các cuốn từ điển của tác giả Vũ Chất.
>> Thu hồi, tiêu hủy sách từ điển tiếng Việt của tác giả Vũ Chất
Những lỗ hổng trong quản lý xuất bản và thư viện
Một nhà sưu tầm cổ vật tư nhân sở hữu xác 3 con tàu cổ 1.000 năm tuổi
Sau hơn 7 năm cất công tìm kiếm, sưu tập, ông Lâm Dũ Xênh, ở huyện Bình Sơn (Quảng Ngãi), người chuyên sưu tầm cổ vật đã sở hữu hàng trăm mảnh gỗ là thân tàu cổ bị đắm trên vùng biển Quảng Ngãi.
Một nhà sưu tầm cổ vật tư nhân sở hữu xác 3 con tàu cổ 1.000 năm tuổi
Hành trình phanh phui sự thật về "địa ngục trần gian" Côn Đảo
Hãng phim truyền hình TP.HCM (TFS) cho biết, phim tài liệu "Từ trái tim đến trái tim" được triển khai sản xuất, phát sóng năm 2014.
Hành trình phanh phui sự thật về "địa ngục trần gian" Côn Đảo
Mừng đại thọ GS Vũ Khiêu tuổi 100
Ngày 14/9, Hội đồng hương huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định tại Hà Nội đã tổ chức lễ mừng thọ Giáo sư, Anh hùng Lao động (AHLĐ) Vũ Khiêu bước sang tuổi 100.
Mừng đại thọ GS Vũ Khiêu tuổi 100
Các nhà văn lên tiếng về vụ việc in lậu cuốn sách của nhà văn Sơn Tùng
Loạt bài phản ánh của Báo CAND tiểu thuyết “Búp sen xanh” của nhà văn Sơn Tùng bị đánh cắp bản quyền liên tiếp và trắng trợn mang danh NXB Thời Đại, đã thu hút sự chú ý của công chúng. Nhiều nhà văn, bạn đọc cả nước rất quan tâm, bức xúc trước vấn đề mà báo đã đặt ra. Báo CAND xin phản ánh một số ý kiến của các nhà văn Việt Nam xung quanh sự việc nêu trên.
>> Tiểu thuyết nổi tiếng “Búp sen xanh” bị đánh cắp bản quyền
Các nhà văn lên tiếng về vụ việc in lậu cuốn sách của nhà văn Sơn Tùng
Người chiến sĩ CAND trong lòng công chúng điện ảnh
Đánh giá khách quan có thể thấy, phim hình sự rất khó và chưa bao giờ xứng tầm với công lao và sự dũng cảm của những chiến sĩ Công an nhân dân ngoài đời thực.
Người chiến sĩ CAND trong lòng công chúng điện ảnh
Lợi ích từ việc khai thác lễ hội phục vụ du lịch: Được hay mất nhờ tâm, tài của người quản lý?
Theo thống kê được công bố, hằng năm có khoảng 8.000 lễ hội được tổ chức trên khắp mọi miền đất nước.
Lợi ích từ việc khai thác lễ hội phục vụ du lịch: Được hay mất nhờ tâm, tài của người quản lý?
“Trong mưa giông thấy nắng”: Câu chuyện nhân văn, đầy cảm xúc về người chiến sĩ Công an
Vở diễn “Trong mưa giông thấy nắng” (kịch bản: Lê Chí Trung, đạo diễn: NSƯT Anh Tú) của Nhà hát Kịch Việt Nam ra mắt khán giả Thủ đô đêm 23/8 đã thu hút đông đảo khán giả. Đây là một trong rất ít tác phẩm sân khấu về đề tài người chiến sĩ Công an lay động được trái tim người xem qua câu chuyện thấm đẫm tính nhân văn và nóng hổi tính thời sự. Vở diễn được dàn dựng để tham dự Liên hoan Sân khấu “Hình tượng người chiến sĩ CAND” lần thứ III năm 2015.
“Trong mưa giông thấy nắng”: Câu chuyện nhân văn, đầy cảm xúc về người chiến sĩ Công an
Phụ trách biên tập: Trần Thị An Bình - Nguyễn Trang Dũng - Trần Anh Tú
©2007. Báo Công an nhân dân điện tử - CAND Online. All rights reserved.
Không sao chép thông tin từ website này khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Báo Công an nhân dân.