Chào bạn!      
Văn hoá 
Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền.
Gốc của lễ hội là tính thiêng liêng và bản chất tốt đẹp
06:40:00 11/03/2013
Sau khi đăng loạt bài “Để lễ hội truyền thống hài hòa trong hiện đại”, Báo CAND đã nhận được phản hồi của nhiều độc giả. Cuộc trao đổi sau đây với nhà nghiên cứu văn hóa Trần Lâm Biền sẽ cung cấp thêm cho độc giả cách nhìn về lễ hội cũng như sự cần thiết trong các ứng xử với lễ hội trong bối cảnh hiện nay.

Phóng viên (PV): Việc tổ chức lễ hội hiện nay được ví “trăm hoa đua nở”, thế mà lại có nghịch lý là rất ít người hiểu đúng về lễ hội. Theo ông, nên hiểu lễ hội là gì?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Việc tuyên truyền về ý nghĩa lễ hội hiện nay vẫn chưa được coi trọng. Những người làm chính sách về lễ hội hình như chưa quan tâm đến vấn này, họ chỉ quản lý để lễ hội thực hiện suôn sẻ, kết thúc lễ hội êm ả, thế là thành công rồi. Hiện nay, cái cần thiết đối với lễ hội ít nhất phải có: Hiểu biết lễ hội truyền thống là gì? Cương quyết thực hiện những ứng xử đối với lễ hội. Ứng xử có nghĩa là chấn chỉnh những tiêu cực trong lễ hội.

Hiện nay, người ta thường phân định “lễ” và “hội” là 2 phạm trù khác nhau. Nhiều người hiểu, “hội” là tổ chức vui chơi. Nhưng nghĩa cực kỳ đơn giản, “hội” là sự tập hợp. Lễ hội là sự tập hợp của một cộng đồng người nhất định để thực hiện những điều về “lễ”. Người ta nhầm lẫn “lễ” là cúng bái. Nhưng “lễ” có nghĩa lớn lao hơn nhiều. Triều đại phong kiến xưa, bộ Lễ gồm: ngoại giao, văn hóa..., rất rộng. “Lễ” là ứng xử với nhau sao cho có lễ.

PV: Vậy thì thưa ông, những mối ứng xử nào phải có trong lễ hội truyền thống?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Có 4 mối ứng xử cần phải có trong lễ hội truyền thống. Một là, mối ứng xử gắn với thần linh. Thần linh là gì? Trong bia ở chùa Bối Khê ghi: “Anh trí của đất trời là sông núi. Anh trí của sông núi là thần linh”. Thần linh tạo mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Với người Việt, thần linh đầy yếu tố tích cực. Thông qua thần linh, người ta cầu hạnh phúc, an lành. Thần linh là công cụ tinh thần để con người tồn tại, tạo ra sự cân bằng cho con người trong đời sống thực tế. Trong ứng xử với thần linh với ý nghĩa ghi trong tấm bia nêu trên, thần linh là Chân – Thiện – Mỹ để người ta hướng tới.

Khi hướng tới Chân – Thiện – Mỹ, đồng nghĩa với hướng tới hạnh phúc thì phải có hành động. Nhưng họ không tìm thấy thần linh ở xung quanh, ở dưới đất nên đặt thần linh lên cao nhất và họ tìm cách tiếp cận. Họ sử dụng hương nến có khói. Khói bay lên chuyển tải cầu mong muốn của con người – cầu thông linh. Đây là hình thức cúng bái. Cúng bái hay cúng lễ chỉ là một thuộc tính trong mối quan hệ với thần linh, để thông qua thần linh con người cầu viện mong ước. Cúng bái không phải bao trùm lên mọi cái gọi là “lễ”.

Mối quan hệ ứng xử thứ hai trong lễ hội nên được nhìn nhận từ việc chia ruộng đất từ thời xa xưa. Ruộng chia cho các đinh. Tiểu nông kéo con người ra, không đối lập nhưng lấy quyền lợi cá nhân làm trọng. Lễ hội giúp người Việt rời bỏ tính vị kỷ, hướng tới tính cộng đồng. Lễ hội là cái để người Việt quan tâm đến làng xã, cộng đồng, tạo nên sự gắn bó, đoàn kết cộng đồng làng xã. Tạo nên tập thể vững chắc để bảo vệ làng xã.

Mối ứng xử thứ ba trong lễ hội là mối ứng xử với dòng tộc, họ hàng. Đến lễ hội, người ta bỏ qua cái tiểu gia đình để hướng tới đại gia đình. Từ đó, nhìn trật tự xã hội lớn hơn, đấy chính là quốc gia, dân tộc. Và mối ứng xử thứ tư trong lễ hội là ứng xử với chính mình. Lễ hội kéo con người ra khỏi cái cá nhân chủ nghĩa để nhập về với cộng đồng. Trong lễ hội, con người xả thân để khẳng định chỗ đứng của mình, thế mới có câu “ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng”.

Gốc gác cuối cùng của lễ hội là tinh thần yêu nước. Không có ý thức cộng đồng, không thể yêu nước được. Lễ hội ở Việt Nam góp phần duy trì tinh thần yêu nước.

PV: Thời gian gần đây, những “hạt sạn” trong lễ hội quả thật là đáng buồn...

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Lễ hội bị tàn phai vì nhận thức méo mó. Có những người phân định, “lễ” và “hội” là hai phạm trù khác nhau. Nên tăng cường “hội” mà giảm “lễ”. Theo tôi, giảm “lễ” là giảm đạo đức. Nhìn “hội” không phải là tập hợp mà là trò chơi, trò diễn là không đúng. Mọi trò chơi trong lễ hội cổ truyền đều thuộc về tâm linh. Ví dụ như chọi trâu. Chọi trâu gắn với thủy triều. Người ta làm lễ hội để nhắc thần mặt trời, thần biển bảo vệ bình yên cho mỗi lần ra khơi. Thế mà bây giờ, chọi trâu lại là một trò chơi, tính thắng thua thể hiện rất rõ. Bởi vậy, người ta nhìn nhận lễ hội ở hình thức đơn giản, gắn với thắng thua đời thường, không nhìn thấy ước vọng mênh mông mang tầm trời đất. Lễ hội bị tàn phá bởi thế.

PV: Theo ông, tại sao lễ hội lại bị tàn phai...

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Tinh thần lễ hội chưa được đẩy lên cao, chưa được tuyên truyền đầy đủ. Kinh tế thị trường khiến ước vọng cá nhân trở nên mạnh mẽ, người ta đi làm công đức hơn là nhân đức. Vì đi làm công đức là khoán với thần linh. Cá nhân đi lễ cho cá nhân họ, cho gia đình họ… Còn những điều cần cho cộng đồng chỉ mang tính hình thức. Những tiêu cực như “tốt lễ dễ kêu” làm tàn phai uy linh của thần linh, ví dụ như làm mâm cao cỗ đầy, chen lấn, dẫm đạp lên nhau để đặt lễ… Không ai dạy họ khi đến với thần linh phải như thế nào nên tùy theo chiều hướng nhận thức của từng người. Thế mới có chuyện, người ta đến với thần linh mà còn thuê khấn hộ. Thành tâm đi lễ không bài bản mới gần gũi với thần linh. Khi đi vào bài bản là sự thấp kém của nhận thức.

PV: Hiện nay, không ít kẻ lợi dụng lễ hội, tín ngưỡng để kiếm tiền, ông nhìn nhận vấn đề  này như thế nào?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Đúng là có những kẻ lợi dụng tôn giáo để kiếm sống. Đấy là kẻ thù của tiến bộ. Nhiều khi họ tỏ ra ủng hộ chính sách Nhà nước nhưng thực chất, họ là người duy trì mê tín dị đoan, kiếm tiền cho cá nhân, thúc đẩy mê tín dị đoan. Các hành vi như đặt hòm công đức, khấn thuê, quay vòng lễ, đốt vàng mã vô tội vạ… là biểu hiện của việc này.

PV: Hiện tại, cơ quan quản lý văn hóa đang tiến hành việc quy hoạch lại lễ hội, ông nhìn nhận việc làm này như thế nào?

Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền: Hiện nay, đã xuất hiện tình trạng nhiều tiêu cực phát sinh trong lễ hội. Trả lễ hội lại cho dân gian hay quản lý Nhà nước? Nếu để tự phát, sẽ trượt dài trên sự sai lầm dẫn đến nhiều tiêu cực không kiểm soát nổi. Quản lý Nhà nước để chống lại tiêu cực này nhưng đòi hỏi người quản lý phải hiểu biết về lễ hội, ý nghĩa sâu xa trong sinh hoạt quần chúng. Việc chấn chỉnh lại lễ hội đền Trần, đưa về tính thiêng liêng gốc và bản chất tốt đẹp là thí điểm để tìm con đường vừa thích hợp với truyền thống với phù hợp với hiện đại.

PV: Cám ơn nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền về cuộc trao đổi thú vị này


Cao Hồng - Việt Hà (thực hiện)

Ý kiến của bạn
Tên của bạn:  
Email:
Tiêu đề:  
Tắt bộ gõ Tự động Telex VNI VIQR
 

Xem tiếp 
Các bài mới:
     Lịch phát sóng ANTV ngày 3/9 (03/09)
     Sáng tác điêu khắc đá “Thành cổ Quảng Trị - Bất tử và hồi sinh” (02/09)
     Triển lãm 99 tác phẩm ảnh “Vì nhân dân quên mình” (02/09)
     Chuẩn bị kỷ niệm 100 năm ngày sinh Đại tướng Lê Trọng Tấn (02/09)
     “Mắt biển” - những câu chuyện về chủ quyền biển đảo (02/09)
     Nét đẹp văn hóa của cư dân miền biển (02/09)
     Lịch phát sóng ANTV ngày 2/9/2014 (01/09)
Các bài đã đăng:
     Tôn vinh truyền thống hào hùng của lực lượng Công an nhân dân (11/03)
     Bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử Dinh Độc Lập, Hội trường Thống Nhất (11/03)
     Lịch phát sóng ANTV ngày 11/3/2013 (10/03)
     Tản mạn... cá lươn (10/03)
     Nâng niu quá khứ, nhắc gợi truyền thống hào hùng (10/03)
     Ra mắt “Quỹ nhà văn Lê Lựu” (10/03)
     Phân cấp trách nhiệm, bổ sung chế tài quản lý hoạt động lễ hội (10/03)

 

TIÊU ĐIỂM
Lợi ích từ việc khai thác lễ hội phục vụ du lịch: Được hay mất nhờ tâm, tài của người quản lý?
Theo thống kê được công bố, hằng năm có khoảng 8.000 lễ hội được tổ chức trên khắp mọi miền đất nước.
Lợi ích từ việc khai thác lễ hội phục vụ du lịch: Được hay mất nhờ tâm, tài của người quản lý?
“Trong mưa giông thấy nắng”: Câu chuyện nhân văn, đầy cảm xúc về người chiến sĩ Công an
Vở diễn “Trong mưa giông thấy nắng” (kịch bản: Lê Chí Trung, đạo diễn: NSƯT Anh Tú) của Nhà hát Kịch Việt Nam ra mắt khán giả Thủ đô đêm 23/8 đã thu hút đông đảo khán giả. Đây là một trong rất ít tác phẩm sân khấu về đề tài người chiến sĩ Công an lay động được trái tim người xem qua câu chuyện thấm đẫm tính nhân văn và nóng hổi tính thời sự. Vở diễn được dàn dựng để tham dự Liên hoan Sân khấu “Hình tượng người chiến sĩ CAND” lần thứ III năm 2015.
“Trong mưa giông thấy nắng”: Câu chuyện nhân văn, đầy cảm xúc về người chiến sĩ Công an
Văn nghệ sĩ cả nước tập trung tại TP HCM tiễn đưa Nhà văn Anh Đức về nơi an nghỉ
Ngày 23/8, trụ sở Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật TP HCM (81 Trần Quốc Thảo, quận 3, TP HCM) trở thành điểm đến của đông đảo các văn nghệ sĩ cả nước khi địa chỉ này được TP HCM chọn làm nơi tổ chức lễ tang cho tác giả của "Hòn đất" - Nhà văn Anh Đức.
>> Tác giả "Hòn Đất" về cõi vĩnh hằng: Giới văn chương tiếc thương "hòn ngọc" Nam Bộ
Văn nghệ sĩ cả nước tập trung tại TP HCM tiễn đưa Nhà văn Anh Đức về nơi an nghỉ
Vị tướng Công an mang nặng hồn thơ - tình người
Tập thơ “Tình nghĩa cuộc đời” do NXB CAND ấn hành năm 2014 của Thiếu tướng Lê Văn Khiêu (1928-2002) mang đến cho tôi bức chân dung một nhân cách, một bản lĩnh của người chỉ huy Công an nhân dân, một con người bình dị an nhiên giữa đời thường.
Vị tướng Công an mang nặng hồn thơ - tình người
Đánh thức một thời lịch sử
Tối qua, 16/8, tại Nhà hát Lớn Hà Nội đã diễn ra chương trình nghệ thuật “CAND vì nước quên thân, vì dân phục vụ - Bản hùng ca thầm lặng”, nhân dịp kỷ niệm 69 năm Ngày Truyền thống CAND (19/8/1945 - 19/8/2014), 9 năm ngày Hội toàn dân bảo vệ ANTQ và sơ kết 2 năm Cuộc vận động “Sưu tầm và Tuyên truyền kỷ vật lịch sử CAND”.
Đánh thức một thời lịch sử
Cục Xuất bản kêu khó, in lậu ai dẹp?

Cuốn tiểu thuyết “Búp sen xanh” bị vi phạm bản quyền 3 lần liên tiếp chỉ từ cuối 2013 đến nay đang khiến dư luận đặc biệt quan tâm. Vì đây là cuốn sách viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh và được đích thân Thủ tướng Phạm Văn Đồng viết lời tựa. Đây cũng là cuốn sách được NXB Kim Đồng ký bản quyền với tác giả để xuất bản tại Việt Nam, với hình thức độc quyền khai thác, đã được tái bản hàng chục lần trong hơn 20 năm qua và nằm trong tủ sách “Tác phẩm chọn lọc dành cho thiếu nhi”.

Cục Xuất bản kêu khó, in lậu ai dẹp?
Khi "một bàn tay" thách thức "một bầu trời"
Một chuyện ngoài lề diễn ra trong trận Hà Nội (HN).T&T - Hoàng Anh Gia Lai trên sân Hàng Đẫy ở vòng 22 V.League tuần rồi, đó là khi chiếc loa phát thanh trên sân thông báo ở sân Tam Kỳ, Quảng Nam đã có bàn gỡ 1-1 vào lưới Bình Dương thì cả sân vỗ tay rào rào. Và từ hàng ghế khán giả, một CĐV buột miệng: "Chắc ông ấy vung tiền hạ lệnh cho Quảng Nam đá chết bỏ Bình Dương. Đá vì người anh em HN.T&T của mình!". Người còn lại đáp ngay: "Công nhận ông ấy giỏi thật". Ông ấy là ai thế?
Khi "một bàn tay" thách thức "một bầu trời"
“Giá như đừng cho nó đi đá bóng”
Hãy khoan nói về nỗi đau và bi kịch của nền bóng đá này khi một vụ tiêu cực, dàn xếp tỉ số quy mô lớn nữa lại bị phanh phui bởi bóng đá Việt Nam đã quá quen với nỗi đau bị phản bội. Hãy nhìn vào bi kịch của những gia đình, của những người làm cha làm mẹ khi có những đứa con vào tù sau khi chơi bóng. Trong suy nghĩ của gia đình, bố mẹ, vợ con và thậm chí là bạn bè các cầu thủ nhúng chàm, chính nền bóng đá này đã làm tha hoá, đã huỷ hoại tương lai và sự nghiệp của các cầu thủ. Nếu không chơi bóng, có lẽ họ vẫn được sống một cuộc sống bình thường và không phải mang một nỗi hổ thẹn, nhục nhã khó gột rửa.
>> Lời tuyên thệ xấu xí...
“Giá như đừng cho nó đi đá bóng”
Ra mắt tổng tập “Hành trình về Phương Đông” của Baird T. Spalding
Lần đầu tiên, “Hành trình về Phương Đông” (trọn bộ 6 phần) của tác giả Baird T. Spalding, ấn bản đặc biệt - phiên bản đầy đủ nhất lần đầu tiên có mặt tại Việt Nam.
Ra mắt tổng tập “Hành trình về Phương Đông” của Baird T. Spalding
Công bố kỷ lục ‘Cụ bà cao tuổi nhất Việt Nam’
Ngày 22/7, Tổ chức kỷ lục Việt Nam cho biết, sau 3 năm thực hiện Hành trình Bách niên trường thọ S100 - chương trình tìm kiếm, chọn lọc, giới thiệu và tôn vinh tất cả các cụ ông, cụ bà sống 100 tuổi còn khỏe mạnh, minh mẫn ở khắp mọi miền đất nước, ban tổ chức đã xác minh cụ bà cao tuổi nhất Việt Nam.
Công bố kỷ lục ‘Cụ bà cao tuổi nhất Việt Nam’
Vấn đề của Arsenal: Đi tìm hình bóng Vieira
Thông tin Arsenal theo đuổi tiền vệ Khedira đang là thông tin gây sốt trên mặt báo Anh. Không chỉ vì Khedira là cầu thủ của ĐTQG Đức vừa vô địch World Cup, và thêm "một nhà vô địch" trong cái tập hợp vốn bị đánh giá là thiếu bản lĩnh, Arsenal càng có thêm cơ sở để hy vọng, mà quan trọng là vì Khedira chính là hình bóng rõ ràng nhất của cựu thủ lĩnh Vieira - người gắn liền với giai đoạn đỉnh cao "Pháo thủ".
Vấn đề của Arsenal: Đi tìm hình bóng Vieira
Quang Lê chờ mong được "Gõ cửa trái tim"
Nam ca sĩ Quang Lê sở hữu giọng hát trữ tình từng song ca với  nhiều nữ ca sĩ trên sân khấu ca nhạc ở trong nước và hải ngoại. Tuy nhiên chàng ca sĩ gốc Huế khẳng định rằng, luôn cảm thấy ăn ý và tự tin nhất khi được hát cùng với Lệ Quyên!
Quang Lê chờ mong được "Gõ cửa trái tim"
Tác phẩm đầu tay viết về người anh hùng đầu tiên của lực lượng Công an
Nhà văn Trần Hữu Tòng là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1981, thuộc Chi hội Nhà văn Công an. Một đời viết văn, ông đã có gần 30 đầu sách. Những cảm xúc tươi mới của thuở đầu đến với văn chương dường như vẫn ám ảnh ông, để rồi, sau gần một nửa thế kỷ sáng tác, hầu hết tác phẩm của ông vẫn chung thủy với đề tài mà tác phẩm đầu tay ông đã chọn. Ông đã được nhận giải Nhất cuộc thi truyện ngắn do Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ GD-ĐT tổ chức với tác phẩm “Mùa chim cu làm tổ”; 2 lần giải Nhất cuộc thi do Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Tư lệnh Biên phòng tổ chức với tác phẩm “Rừng thông” và “Cây kim giao nơi đầu gió”… và nhiều giải thưởng khác.
Tác phẩm đầu tay viết về người anh hùng đầu tiên của lực lượng Công an
‘Cá sấu chúa’ Quỳnh Nga công khai tình mới và bí quyết thành công
Các mối quan hệ sẽ không thể tồn tại lâu bền nếu được xây dựng bởi những lời hứa vu vơ. Không phải bỗng dưng nhiều người phụ nữ trách cánh mày râu “hứa thật nhiều, thất hứa cũng thật nhiều” trong tình yêu.
‘Cá sấu chúa’ Quỳnh Nga công khai tình mới và bí quyết thành công
Chuyện về một làng rối nước “hút” khách quốc tế
Múa rối nước là sản phẩm nghệ thuật độc đáo của người dân vùng châu thổ sông Hồng. Những năm gần đây, một số phường rối đã bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống qua các sản phẩm du lịch góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với du khách gần xa. Trong đó, phường nghệ thuật múa rối nước Hồng Phong (xã Hồng Phong, Ninh Giang, Hải Dương) là một điển hình...
Chuyện về một làng rối nước “hút” khách quốc tế
Xung quanh bộ phim dán mác 18+ đầu tiên của Việt Nam: Phản cảm nhưng không dễ xử lý
Hơn một tuần nay, các trang mạng, dư luận xã hội xôn xao bàn tán về bộ phim sitcom (phim hài hước) gắn mác 18+ (dành cho đối tượng người xem trên 18 tuổi) có tên “Căn hộ số 69”. Bộ phim dự kiến dài 25 tập, được một nhóm các bạn trẻ tự sản xuất và cho đăng tải trên Youtube. Chỉ trong một thời gian ngắn, bộ phim đã thu hút được hơn 2 triệu lượt xem. Điều đáng nói, đây là một bộ phim đầu tiên tại Việt Nam được sản xuất, gắn mác 18+ và công khai đăng tải trên Youtube. Vậy, với những hành vi được cho là phản cảm và dung tục, bộ phim sẽ đi về đâu?
Xung quanh bộ phim dán mác 18+ đầu tiên của Việt Nam: Phản cảm nhưng không dễ xử lý
Chuyện chưa kể về những người làm Tin nhanh World Cup 2014 Báo CAND
Trong cuộc họp giao ban như thường lệ ngày hôm ấy, khi Thiếu tướng, Tổng Biên tập Phạm Văn Miên thông báo quyết định của Ban Biên tập về kế hoạch xuất bản tờ Tin nhanh World Cup 2014 (TNWC 2014), cũng có những ý kiến nghi ngại. Có người băn khoăn vì công việc hiện tại của tờ nhật báo Công an nhân dân và các ấn phẩm chuyên đề đã “ngốn” trọn thời gian của mỗi bộ phận; đây là lần đầu tiên Báo CAND ra một phụ trương chuyên về thể thao nên khó tránh được những bỡ ngỡ, thiếu sót,... Tất cả những lo lắng đó đã được xóa tan ngay lập tức khi tờ TNWC 2014 số đầu tiên trình làng dưới sự đón nhận nồng nhiệt của độc giả khắp cả nước.
Chuyện chưa kể về những người làm Tin nhanh World Cup 2014 Báo CAND
Những khoảnh khắc làm nên giấc mộng Decima của Real
Giấc mộng lên ngôi vương Châu Âu lần thứ 10 của Real đã trở thành hiện thực sau 120 phút tại Lisbon, Bồ Đào Nha với chiến thắng 4-1 trước đối thủ cùng thành phố.
Những khoảnh khắc làm nên giấc mộng Decima của Real
Mong là may mắn sẽ thuộc về ta
Thầy trò ĐT nữ Việt Nam đã có 90 phút ngồi trên sân Bình Dương "nội soi" Thái Lan - Myanmar quyết đấu. Và người ta tin rằng, 90 phút ấy sẽ giúp HLV trưởng Trần Vân Phát tìm ra cách đả bại Thái Lan.
Mong là may mắn sẽ thuộc về ta
“Cộng sổ” xem đã chi bao nhiêu tiền cho Festival Đờn ca tài tử Quốc gia lần thứ I
Lãnh đạo UBND tỉnh Bạc Liêu cho biết, hiện tỉnh tuy chưa tiến hành lễ tổng kết việc tổ chức sự kiện Festival nhưng quan điểm chung là nếu báo chí, nhân dân góp ý đúng, tỉnh sẽ rút kinh nghiệm, nếu có điều kiện sẽ khắc phục, sửa chữa ngay…
“Cộng sổ” xem đã chi bao nhiêu tiền cho Festival Đờn ca tài tử Quốc gia lần thứ I
Phụ trách biên tập: Trần Thị An Bình - Nguyễn Trang Dũng - Trần Anh Tú
©2007. Báo Công an nhân dân điện tử - CAND Online. All rights reserved.
Không sao chép thông tin từ website này khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Báo Công an nhân dân.