Những câu chuyện đau lòng

Theo thống kê của Trung tâm Y tế huyện Điện Biên Đông, một huyện nghèo đa phần là người Mông sinh sống, từ đầu năm đến tháng 11/2011, trên địa bàn xảy ra 65 vụ tự tử liên quan đến cây lá ngón, khiến 29 người chết. Số vụ tập trung cao ở các xã Pú Hồng (6 vụ), Sa Dung (11 vụ), Háng Lia (9 vụ), Phì Nhừ (10 vụ), Keo Lâm (7 vụ)… số nạn nhân tử vong nhiều nhất là ở Phì Nhừ với 8 nạn nhân.

Bản thống kê chưa cập nhật những vụ việc mới xảy ra như việc bốn đứa trẻ họ Mùa đang học lớp 1,2 sống chung trong cùng một nhà rủ nhau ăn lá ngón ở bản Trung Sua (xã Keo Lôm, huyện Điện Biên Đông) vào ngày 18/11 khiến hai cháu thiệt mạng. Và cũng chưa cập nhật những ca ngộ độc nhẹ nhưng được người nhà kịp thời cấp cứu bằng phương pháp truyền thống. Nhưng đó đã là những con số khủng khiếp.

Thượng tá Nguyễn Quang Vinh cho biết thêm: Những nạn nhân tự tử bằng lá ngón đại đa số đều là trẻ em gái và phụ nữ người Mông. Nguyên nhân dẫn đến cái chết thường là mâu thuẫn nhỏ trong gia đình, bạn bè như cãi vã nhau, một lời nói cay nghiệt… hoàn toàn có thể giải quyết bằng nhiều cách, chứ không nhất thiết phải tự tử để giải thoát.

Thường thì các ca tự tử phát sinh nhiều vào mùa gặt, sau lễ cơm mới, hay sau mùa Tết. Tôi từng đi khám nghiệm tử thi một số nạn nhân đã an táng, nhưng người nhà cứ nhất quyết khẳng định họ bị sát hại chứ không phải do ăn lá ngón tự tử. Khai quật tử thi đã phân hủy lên, mổ xẻ khám nghiệm rất tốn công của, nhưng để chứng thực, xác định rõ ràng nguyên nhân cái chết. Và thủ phạm âm thầm luôn là độc tố của cây lá ngón.

Như mới đây, các đồng nghiệp pháp y của tôi phải khai quật mộ một cô dâu 18 tuổi ở bản Háng Sông (Điện Biên Đông) tự tử khi vừa lấy chồng được mấy hôm. Nhà chồng đã chôn cất, nhưng gia đình nhà cô gái vẫn nghi ngờ cô bị sát hại. Khai quật tử thi, khám nghiệm xong, thì người nhà phát hiện lá thư của cô dâu trẻ để lại, kể nỗi buồn bực giận dỗi người chồng ham rượu, mấy ngày qua không thèm để ý gì đến vợ, nên ăn lá ngón.

"Nói không với lá ngón"

Vẻ đẹp chết người của cây lá ngón.

Thượng tá Nguyễn Quang Vinh lặng lẽ nói: "Khi mới vào làm pháp y ở Công an tỉnh Điện Biên (trước kia là Lai Châu), chứng kiến, làm việc với quá nhiều tử thi là nạn nhân của cây lá ngón, tôi đã ấp ủ một đề tài khoa học về cây lá ngón. Tôi đã cất công nghiên cứu khá kỹ lưỡng về cây lá ngón, ghi chép rất cẩn thận những tài liệu liên quan mà mình trực tiếp thu thập được từ phòng thí nghiệm đến thực tế trên các tử thi nạn nhân ăn lá ngón. Tôi cũng tìm hiểu được từng bộ phận của cây lá ngón (lá, thân, hoa hay rễ, loại cây hoa trắng hay hoa vàng) thì có từng chất độc gì, tác động vào những bộ phận nào, cơ chế gây tử vong ra sao… Rồi thì tìm cách nào để ức chế, đề kháng chất độc đó? Biện pháp nào để cứu chữa khẩn cấp nạn nhân bị ngộ độc, cả bằng phương pháp dân gian truyền thống và khoa học hiện đại.

Điều đáng buồn là sau đó tôi phải bỏ dở công trình nghiên cứu nhiều năm vì không còn có kinh phí và nhiều lí do khác nữa. Hiện nay, tôi biết, có bác sĩ Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Trung tâm Y tế huyện Điện Biên Đông đang viết một đề tài nghiên cứu về lá ngón, ao ước biên soạn được một bộ tài liệu bằng ngôn ngữ dân tộc thiểu số với chủ đề "Nói không với lá ngón". Hy vọng anh Minh sớm thực hiện được điều này, giảm thiểu vấn nạn tự tử bằng lá ngón".

Còn với giám đốc Nguyễn Văn Minh, người vẫn hàng tuần, hàng tháng đối diện với phút sinh tử của những bệnh nhân ngộ độc lá ngón, thì việc giải quyết tận gốc vấn nạn tự tử bằng lá ngón là điều quá sức với mỗi tổ chức, cá nhân, dù tâm huyết đến đâu. Từ đầu năm đến nay, có 6 trường hợp vào nhập viện khẩn cấp tại Bệnh viện vì lá ngón, thì cả 6 trường hợp được cứu sống. Bản thân anh cũng từng cứu sống hàng trăm người ngộ độc lá ngón khi người nhà chuyển đến bệnh viện kịp thời.

Tận diệt cây lá ngón ở núi đồi Điện Biên là không thể, cứu người đã quyết định đi tìm cái chết bằng lá ngón vẫn là việc chữa chạy. Tận gốc phòng ngừa tai tệ nạn này, mấu chốt cần có sự đồng lòng của toàn xã hội, nhận thức của người dân về văn hóa, xã hội được nâng cao đến từng trường học, thôn bản ở những địa phương có nhiều người tự tử bằng lá ngón.

Dân ca Mông có câu "Gầu Mông vẫn sợ ăn lá ngón/ Ăn lá ngón thật đắng/ nhưng lá ngón tan, gầu Mông tắt thở…", nhận thức rõ sự nguy hiểm của lá ngón. Tôi ngậm ngùi với lời cô gái Quàng Thị Hạnh ở bản Hủa Muối A (xã Keo Lôm, Điện Biên Đông) từng ba lần cầm lá ngón cho vào miệng vì cuộc sống với người chồng nghiện ma túy nặng, rồi lại vứt đi: "Em chỉ thương con em, em chết ai nuôi con?"